ผ่าตัดทำเส้นฟอกไต มีกี่แบบ เลือกแบบไหน และใช้บัตรทองได้ไหม

การเตรียมเส้นฟอกไตมักเป็นสิ่งที่ผู้ป่วยหลายคนอยากประวิงเวลาไว้ก่อน เพราะรู้สึกว่าร่างกายยังไหวอยู่ แต่ในความเป็นจริง เมื่อแพทย์ประเมินว่าไตเริ่มเข้าสู่ระยะสุดท้าย การเตรียมเส้นล่วงหน้าคือการวางแผนที่ปลอดภัยที่สุด เพื่อสร้าง "ทางเชื่อม" ที่แข็งแรง ให้เลือดไหลเวียนไป-กลับจากเครื่องฟอกเลือดได้อย่างมีประสิทธิภาพ ช่วยลดความเสี่ยงในกรณีฉุกเฉิน ทำให้ผู้ป่วยไม่ต้องจำใจใส่สายสวนที่คอแบบเร่งด่วน (Perm Cath) ซึ่งทำได้เร็วแต่มีความเสี่ยงสูง

ควรเริ่มเตรียมเส้นฟอกไตเมื่อค่า GFR เท่าไหร่?

ในทางการแพทย์ ผู้ป่วยควรเข้าพบศัลยแพทย์หลอดเลือดเพื่อวางแผนทำเส้นฟอกไตตั้งแต่ช่วงรอยต่อเข้าสู่ระยะท้าย หรือเมื่อค่าการทำงานของไต ลดลงต่ำกว่า 15–20 ซึ่งการเริ่มต้นในระยะนี้ มีข้อดี ดังนี้

• ช่วยให้แพทย์มีเวลาทำการตรวจอัลตราซาวด์ Doppler เพื่อประเมินความพร้อมของหลอดเลือดและเลือกตำแหน่งเส้นเลือดที่เหมาะสมที่สุดสำหรับแต่ละคน
• ช่วยให้หลอดเลือดมีเวลาในการสร้างและขยายตัว เป็นหลักประกันว่าผู้ป่วยจะมีเส้นฟอกไตที่พร้อมใช้งานทันทีเมื่อถึงเวลา

เส้นฟอกไตมีกี่แบบ? เปรียบเทียบข้อดี-ข้อเสียแต่ละชนิด

ปัจจุบันมีทางเลือกเส้นฟอกไตหลัก ๆ มีอยู่ 3 รูปแบบ ได้แก่ เส้นฟอกไตแบบเส้นจริง (AVF), เส้นฟอกไตแบบเส้นเทียม (AVG) และการใส่สายสวนหลอดเลือดที่คอ (Perm Cath) ซึ่งแพทย์จะประเมินรูปแบบที่เหมาะสมที่สุด โดยพิจารณาจากความแข็งแรงของหลอดเลือดเดิมและความจำเป็นเร่งด่วนในการฟอกเลือด เพื่อให้ผู้ป่วยและครอบครัวเข้าใจความแตกต่างได้ง่ายขึ้น เราได้สรุปจุดเด่นและข้อควรระวังของเส้นฟอกไตแต่ละชนิดไว้ ดังนี้

1. เส้นฟอกไตถาวร AVF - เส้นจริงที่แขน

การทำเส้นเลือด AVF เป็นการผ่าตัดเชื่อมต่อหลอดเลือดแดง-ดำเข้าด้วยกัน เพื่อให้หลอดเลือดดำมีการขยายตัวและมีแรงดันเลือดไหลเวียนแรงพอเหมาะสำหรับการนำไปฟอกเลือด โดยใช้ยาชาเฉพาะที่ และใช้เวลาผ่าตัดประมาณ 1 ชั่วโมง

• จุดเด่น: มีอายุการใช้งานที่ยาวนาน และมีความเสี่ยงในการติดเชื้อน้อยที่สุดเมื่อเทียบกับวิธีอื่น
• ข้อควรรู้: หลังผ่าตัด เส้นฟอกไตแบบ AVF ยังไม่สามารถใช้งานได้ทันที ผู้ป่วยต้องรอเวลาให้เส้นเลือดขยายตัวและผนังหนาขึ้น ประมาณ 6–8 สัปดาห์ จึงจะเริ่มใช้งานได้

2. เส้นฟอกไตเทียม AVG - ทางเลือกเมื่อเส้นเลือดเล็ก

หากศัลยแพทย์ประเมินแล้วว่าหลอดเลือดจริงของผู้ป่วยมีขนาดเล็กเกินไป หรือไม่แข็งแรงพอ แพทย์จะแนะนำให้ใช้หลอดเลือดเทียม ฝังไว้ใต้ผิวหนังเพื่อเชื่อมหลอดเลือดแทน เหมาะสำหรับผู้ป่วยสูงอายุ ผู้ป่วยเบาหวาน หรือผู้ที่หลอดเลือดเดิมตีบตันและไม่สามารถทำเส้นจริงได้

• จุดเด่น: สามารถเริ่มใช้งานได้เร็วกว่าเส้นจริงแบบ AVF
• ข้อควรระวัง: มีความเสี่ยงในการเกิดภาวะเส้นฟอกไตตีบหรืออุดตัน และเสี่ยงต่อการติดเชื้อได้มากกว่าการทำเส้นแบบ AVF

3. สายสวนฟอกไตแบบกึ่งถาวร (Perm Cath): ทางออกกรณีฉุกเฉิน

เหมาะสำหรับผู้ป่วยที่ต้องฟอกเลือดด่วนหรือยังเตรียมเส้นไม่ได้ โดยใส่สายสวนผ่านหลอดเลือดใหญ่บริเวณคอ
ข้อควรระวัง: อัตราติดเชื้อสูงกว่าแบบอื่น เพราะสายอยู่ใกล้หัวใจ

3. สายสวนฟอกไต Perm Cath — ทางออกกรณีฉุกเฉิน

เป็นการใส่สายสวนขนาดใหญ่เข้าไปทางหลอดเลือดดำใหญ่บริเวณลำคอหรือหน้าอก

• จุดเด่น: สามารถใช้งานได้ทันที เหมาะกับผู้ที่ต้องฟอกเลือดแบบเร่งด่วนแต่ยังไม่ได้เตรียมเส้นที่แขน หรืออยู่ระหว่างรอให้เส้นที่แขนเติบโต
• ข้อควรระวัง: แม้จะใช้งานได้ทันที แต่แพทย์ไม่แนะนำให้ใช้เป็นทางเลือกระยะยาว เนื่องจากมีอัตราความเสี่ยงในการติดเชื้อสูงกว่าแบบอื่นมาก เพราะตำแหน่งของสายอยู่ใกล้กับหัวใจ

ขั้นตอนการผ่าตัดทำเส้นฟอกไต เจ็บไหม? ต้องพักฟื้นกี่วัน?

กระบวนการผ่าตัดทำเส้นฟอกไตไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด อีกทั้งยังใช้เวลาพักฟื้นไม่นาน และสามารถกลับบ้านได้ภายในวันเดียวกัน โดยการผ่าตัดทำเส้นฟอกไต มีขั้นตอนดังนี้

1. การประเมินหลอดเลือด: แพทย์จะทำการตรวจความพร้อมของเส้นเลือดด้วยเครื่อง Doppler Ultrasound
2. การเตรียมตัวก่อนเข้าห้องผ่าตัด: พยาบาลจะทำความสะอาดบริเวณที่จะทำการผ่าตัด
3. การระงับความรู้สึก: แพทย์จะฉีดยาชาเฉพาะที่บริเวณแขน ผู้ป่วยจะรู้สึกตึง ๆ แต่จะไม่รู้สึกเจ็บปวดรุนแรงระหว่างผ่าตัด
4. การพักฟื้น: หลังผ่าตัดสังเกตอาการชั่วครู่ หากไม่มีภาวะแทรกซ้อน ผู้ป่วยสามารถกลับไปพักฟื้นที่บ้านได้ภายในวันเดียว

เตรียมตัวก่อนผ่าตัดทำเส้นฟอกไตอย่างไร?

• งดยาบางชนิด: ผู้ป่วยต้องแจ้งประวัติการใช้ยาให้แพทย์ทราบ โดยเฉพาะยาละลายลิ่มเลือด ที่อาจต้องงดก่อนผ่าตัดตามคำสั่งแพทย์
• งดน้ำและอาหาร: ปฏิบัติตามคำแนะนำของแพทย์อย่างเคร่งครัด บางกรณีอาจต้องงดน้ำและอาหารล่วงหน้า
• ปกป้องเส้นเลือดแขน: เมื่อตัดสินใจว่าจะทำเส้นที่แขนข้างไหน ต้องงดการเจาะเลือด หรือวัดความดันที่แขนข้างนั้นเด็ดขาด เพื่อป้องกันไม่ให้เส้นเลือดช้ำ

ดูแลแผลและเส้นฟอกไตหลังผ่าตัดอย่างไร?

หลังผ่าตัด เส้นฟอกไตต้องได้รับการดูแลอย่างละเอียด เพราะเป็น "เส้นสำคัญ" ที่ใช้ฟอกเลือดระยะยาว สิ่งที่ควรทำ ได้แก่

1. ห้ามแผลโดนน้ำจนกว่าแพทย์จะอนุญาต เพื่อป้องกันการติดเชื้อที่เส้นที่อาจทำให้เส้นดับหรืออักเสบ
2. ตรวจหา "เสียงฟู่" ทุกวัน เสียงฟู่คือสัญญาณการไหลเวียนเลือดที่ดีใน AVF หากเสียงเบา หายไป หรือเส้นบวมแดง ให้รีบพบแพทย์ทันที
3. หลีกเลี่ยงแรงกดทับ เช่น ห้ามนอนทับแขน สะพายของหนัก หรือให้ใครวัดความดันที่แขนข้างทำเส้น
4. ทำความสะอาดบริเวณแผลอย่างสม่ำเสมอ ใช้ผ้าสะอาดซับ ไม่ถูแรง และสังเกตว่ามีตุ่มหนองหรือแดงผิดปกติหรือไม่
5. ฝึกบริหารมือ (บีบลูกบอล) ช่วยให้เส้นเลือดแข็งแรงและขยายตัวเร็วขึ้น

ทำเส้นฟอกไต บัตรทองครอบคลุมไหม? เช็กสิทธิก่อนผ่าตัด

ค่าใช้จ่ายในการผ่าตัดทำเส้นฟอกไต ไม่ว่าจะเป็น เส้นจริง AVF หรือเส้นเทียม AVG มักแตกต่างกันตามประเภทเส้นและรูปแบบบริการของแต่ละโรงพยาบาล โดยทั่วไป โรงพยาบาลเอกชน จะมีค่าใช้จ่ายประมาณ 15,000 – 50,000 บาทขึ้นไป โดยราคาจะขึ้นกับปัจจัยสำคัญ เช่น

• ชนิดของเส้นที่เลือกทำ (AVF ใช้เส้นจริง / AVG ใช้เส้นเทียม)
• ค่าธรรมเนียมแพทย์ผ่าตัดและวิสัญญี
• ค่ายาและอุปกรณ์
• ค่าห้องและค่าบริการอื่น ๆ ตามแพ็กเกจ

อย่างไรก็ตาม ผู้ป่วยจำนวนมากสามารถลดค่าใช้จ่ายได้อย่างมากเมื่อใช้สิทธิรักษาตามที่ตนมี ได้แก่

✔ สิทธิบัตรทอง (บัตรทอง 30 บาท) การทำเส้นฟอกไต บัตรทองครอบคลุมเกือบทั้งหมด หากมี ใบส่งตัว จากโรงพยาบาลตามสิทธิ ซึ่งช่วยลดค่าใช้จ่ายจนอาจแทบไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่ม

✔ สิทธิประกันสังคม
สามารถเบิกค่าผ่าตัดทำเส้นฟอกไตได้ตามเงื่อนไขของแต่ละหน่วยบริการ ซึ่งผู้ป่วยบางรายอาจไม่ต้องออกค่าใช้จ่ายเองเพิ่มเติม

ดังนั้นราคาจริงของการทำเส้นฟอกไตจะ "แตกต่างกันมาก" ขึ้นอยู่กับสิทธิที่ใช้

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการผ่าตัดทำเส้นฟอกไต (FAQ)

ผ่าตัดเสร็จแล้ว ใช้งานเส้นได้ทันทีเลยไหม?

การใช้งานหลังผ่าตัดขึ้นอยู่กับชนิดของเส้นเลือดที่ทำ

• AVF (เส้นจริง): ต้องใช้เวลาให้หลอดเลือดขยายตัวและแข็งแรงก่อนประมาณ 6–8 สัปดาห์ บางรายที่มีหลอดเลือดเล็กอาจนานถึง 12 สัปดาห์
• AVG (เส้นเทียม): พร้อมใช้งานเร็วกว่า โดยปกติประมาณ 2–3 สัปดาห์
• Perm Cath (สายสวนคอ): ใช้งานเพื่อฟอกเลือดได้ทันทีหลังใส่เสร็จ แต่แพทย์มักแนะนำให้รีบทำเส้นแบบ AVF เตรียมไว้ เพื่อลดความเสี่ยงการติดเชื้อในระยะยาว

ทำเส้นฟอกไตที่แขนเจ็บไหม?

ผู้ป่วยมักกังวลเรื่องความเจ็บ แต่ความจริงคือการทำเส้น AVF จะใช้ยาชาเฉพาะที่ จึงไม่รู้สึกเจ็บระหว่างผ่าตัด อาจรู้สึกตึง ๆ หรือหน่วงบริเวณแขนในช่วง 1–3 วันแรก ซึ่งถือเป็นอาการปกติ แพทย์จะจ่ายยาแก้ปวดและให้คำแนะนำในการดูแลเพื่อบรรเทาอาการ โดยผู้ป่วยส่วนใหญ่ระบุว่าความเจ็บอยู่ในระดับ "ทนได้" ไม่ได้รุนแรงอย่างที่กังวล

ผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยเบาหวาน ทำเส้นฟอกไตได้ไหม?

สามารถทำได้แน่นอน แต่แพทย์จำเป็นต้องประเมินอย่างละเอียดก่อน เนื่องจากผู้ป่วยสูงอายุและเบาหวานมักมีปัญหาหลอดเลือดตีบหรือการไหลเวียนเลือดไม่ดี แพทย์จะตรวจด้วยอัลตราซาวด์ Doppler เพื่อดูว่าเส้นเลือดมีขนาดและแรงดันพอทำ AVF หรือไม่ หากเส้นเล็กเกินไป ก็อาจพิจารณาใช้เส้นเทียมแทน ซึ่งข้อดี คือ ผู้สูงอายุจำนวนมากยังสามารถทำเส้น AVF ได้ และใช้งานได้ดีหากหลอดเลือดยังแข็งแรงพอ

เส้นฟอกไตตีบหรืออุดตัน ทำอย่างไร?

หากพบว่าคลำไม่เจอเสียงฟู่ หรือ เครื่องฟอกไตมีเสียงเตือนแรงดันผิดปกติขณะฟอก ควรรีบพบศัลยแพทย์หลอดเลือดทันที ในปัจจุบันแพทย์สามารถแก้ไขภาวะเส้นฟอกไตตีบตันได้ด้วยการทำบอลลูนขยายหลอดเลือด (Balloon Angioplasty) หรืออาจผ่าตัดแก้ไขเล็กน้อย เพื่อกู้เส้นฟอกไตเดิมให้กลับมาใช้งานได้ตามปกติโดยไม่จำเป็นต้องทำเส้นใหม่

การเตรียมความพร้อมเพื่อผ่าตัดทำเส้นฟอกไต ถือเป็นการตัดสินใจที่สำคัญเพื่อคุณภาพชีวิตและความปลอดภัยในระยะยาวของผู้ป่วยไตวายระยะสุดท้าย ไม่ว่าจะเป็นการทำเส้นจริงที่ทนทาน หรือเส้นเทียมที่พร้อมใช้งานเร็วกว่า สิ่งสำคัญคือการเข้าปรึกษาศัลยแพทย์หลอดเลือดตั้งแต่เนิ่น ๆ พร้อมตรวจสอบสิทธิการรักษา อย่างสิทธิบัตรทอง หรือ ประกันสังคมเพื่อช่วยแบ่งเบาภาระค่าใช้จ่าย เพียงเท่านี้ ผู้ป่วยและครอบครัวก็สามารถก้าวเข้าสู่กระบวนการรักษาได้อย่างมั่นใจ ปลอดภัย และไร้ความกังวลใจในทุกขั้นตอน

อ้างอิง

• https://www.kidney.org/kidney-topics/hemodialysis-catheters-how-to-keep-yours-working-well
• https://www.kidney.org/kidney-topics/choosing-dialysis-which-type-right-me

บทความนี้ตรวจสอบความถูกต้องโดย: นพ.สุริยัน อยู่พะเนียด ว.42094
อายุรแพทย์โรคไต
วว.อายุรศาสตร์, วว.อายุรศาสตร์โรคไต
แพทยศาสตรบัณฑิต 2554